U YI'IJ CHAK IXI'IM / ESPIGAS DE MAÍZ ROJO — ojarasca Ojarasca
Usted está aquí: Inicio / Escritura / U YI'IJ CHAK IXI'IM / ESPIGAS DE MAÍZ ROJO

U YI'IJ CHAK IXI'IM / ESPIGAS DE MAÍZ ROJO

PEDRO UC

SUJUY SIIP

Ba’ax bíin k kóoyt ti’ teech Yuumtsil wa ts’o’ok u kiinsa’al u yóol k ixi’imil.

K o’och sa’e’ yéetel glifosato ch’ujukkinta’an,
k o’och iswaaje’ máaskab pak’achtik,
k o’och kaabe’ chuja’an u pu’uch tumen táanxelil mola’ay, u le’ ja’ase’ petrolizarta’an,
le turix kanáantik ka’ach le ts’ono’oto’
k’e’exo’ob yéetel u dronil kinsajtáambal,
x nuk ya’axche’e’ jo’ok tak u moots
ti’al u pa’ak’al jump’éel máaskab j okol iik’,
aj k’iino’obe’ chéen chak pol ch’oomo’ob
yáax talik xkíim ba’alil.

Ba’ale’ woy yaan a ka’anche’ile’,
u nukuch mu’uk’a’an máaskabil le museo’ ma’ tun tsa’ayal yéetel u k’olopil k ja’abinil,

ts’o’okole’ k sujuy siipe’ yaan u ka’ ch’a’ik u yóol.

 

OFRENDA A YUUMTSIL

¿Qué podemos ofrecerte, Yuumtsil, si nuestro maíz es ya sintético?

Nuestro atole está endulzado con glifosato,
nuestro iswaaj es un plástico industrial,
nuestra miel carga el sello de una extraña fundación, las hojas de plátano están petrolizadas,
las libélulas que guardaban los cenotes
fueron sustituidas por drones de guerra,
la madre ceiba fue raída
por un conquistador metálico de viento,
los “aj k’iin” son auténticos zopilotes de cabeza roja que procuran la primicia muerta.

Pero nos queda tu altar,
la estructura metálica del museo
se rendirá ante el muslo del ja’abin,
y nuestra ofrenda recuperará su vigor maya.

 

UPOOL A WIIM

P’ool beey u saayel waaj u pool a wiime’, báayta’ab tumen u ta’akumbil in paakat, tu yu’ubaj beey níibchi’ibilak

tumen u wi’ijil u bóoxel u chi’ chan paal.

Xíit beey u lool náab u pool a wiime’, tóosja’abta’ab tumen u ja’il in wich, tu yu’ubaj beey ichíinsbilaak
tumen u báab u jlu’il ts’ono’ote’.

Líik’ beey uj ku yi’ijankil u pool a wiime’, p’ulta’ab tumen u buuts’il in chaamal, tu yu’ubaj beey ets’ekbal yóok’ol in ka’anche’ile’

tumen tin túuntaj beey sujuy sakabe’.

 

X TÁABAY

K’iichpan X Táabay
máakalmáak ti’ le xya’axche’ a taanajo’ táan u máan u kaaxan in piixan tumen in wíinklile’
taak u kanik wáayil.

Ma’ in k’áat in wokolt bis kala’ani’
mix taak in ta’akik mejen paalali’
taak in wu’uyik bix u kilim u chi’ a puksi’ik’al taak in wu’uyik bix u máan u ts’íib
a xaaw tu jáanilil in woot’el.

Wáayt in wich,
wáayt in beel,
ba’ax in chéen k’áat ti’ wa payalchi’ le t’aana’ ba’ax in wojel in wa’ale’,
in piixame’ jawawa’an chila’anil
chéen táan u pa’atik a na’akal tu yóok’ol.

 

TU PEZÓN

Se dilató como piel de tortilla tu pezón al ser tallado por mi secreta mirada, fue como el estrujo de las encías
del hambre de un recién nacido.

Brotó como el capullo de náab tu pezón al ser remojado por mis ojos,
fue como un rito bautismal
del delicado pez de agua dulce.

Se levantó como espiga de luna tu pezón al ser incensado por el humo de mi cigarro, fue como la notable ofrenda de un altar
de un suplicante devoto.

 

X TÁABAY

Aparecida X Táabay,
¿en cuál de las ceibas has hecho tu retiro? Mi alma anda en su búsqueda
porque mi carne
decidió ser un wáay.

No quiero raptar borrachos,
ni quiero esconder niños,
quiero tocar la puerta de tu estómago, quiero sentir cómo escribe
tus pies de xtakaay en mi despejada piel.

Hechiza mis ojos,
hechiza mi camino,
¡qué importa si este rezo no es una oración! Lo que sé decir con fe,
es que mi alma está acostada boca arriba, esperando que te eches sobre mi carne.

__________

Pedro Uc Be, poeta y activista maya. Su publicación mas reciente es Espiga de maíz (colección Literaturas en lenguas originarias de América Miguel León Portilla, Universidad de Guadalajara, 2025).

 

comentarios de blog provistos por Disqus