Tin kanaj xook,
kex ma’ jbinen najil xooki’;
kex ma’ tin k’ajóoltaj ka’ansaje’,
tin kanaj xook.
Tin kanaj ts’íib,
kex ma’ yanchaj in pikilju’uni’;
kex ma’ k’a’abéetchaj ten ch’ilibts’íibi’,
tin kanaj ts’íib.
Tin kanaj in xok k’áax,
utia’al in p’isik yéetel in kolik;
Tin kanaj in ts’íibt lu’um
yéetel xúul,
utia’al in wilik tu’ux
kun jéets’el uti’al in paak’áali’;
Tin kanaj in ts’íib lu’um,
yéetel in tuuch’ub
utia’al in wilik tu’ux jmáan saay wa xuulabi’.
Tin kanaj in na’at múuyalo’ob,
utia’al in wilik bix le cháak kun k’áaxalo’.
Tin kanaj in xok yéetel in k’ab
máakalmáak u k’iinilo’ob utia’al in paak’áal.
Tin kanaj in ts’íibt ka’an,
utia’al in kaxtik
xuux eek’ wa síina’an eek’i’,
beyo’ kin na’atik ts’o’ok u k’uchul chúumuk áak’ab.
Tin kanaj in xok xmáaj uj,
uti’al in wilik jach u k’iinil
in ch’akik che’
ka in k’ax in wotoch.
Tin kanaj in xok bix u k’aay ch’och’lim,
utia’al in na’atik ma’atáan u séeb k’áaxal cháak.
Tin kanaj xan in xok u k’aay muuch,
utia’al in na’atik yaan u séeb k’áaxal cháak.
Tin kanaj in xok u k’u’ yúuyum,
utia’al in wojéeltik bix le k’iino’ob kun taalo’obo’.
Tin kanaj in xok lu’um,
utia’al in wilik ba’ax ba’alche’ ts’o’ok u máani’.
Tin kanaj in xok ti’ le kúukúul che’obo’: u moots, u le’,AS
u sóol yéetel u yich,
utia’al in ma’ak’a’antik in ts’aak tia’al waba’ax k’oja’anil
yaan ten.
Tin kanaj in xok bix u peek yuum k’iin,
utia’al in nu’ukbesimbáaj tu ts’u’ k’áax.
Beyxan tin kanaj in xok u k’aay ch’íich’o’ob…
ku ya’alik ma’ tu xáantal
in bin in xíimbat in ch’i’ilankabilo’obi’.
Tin kanaj in beet in ajka’ansajil,
tin ka’ansaj
in paalal,
in wáabilo’ob yéetel in ka’a áabilo’ob.
Tin ka’ansaj ti’ob:
in t’aan,
in tuukul,
in yaabiltik le ba’ax ku bak’pachtikeno’,
yéetel xan bix u suukil in kuxtal bey konáalen way tu
lu’umil mayabe’.
Aprendí a leer,
aunque no fui a la escuela;
aunque no conocí al profesor
aprendí a leer.
Aprendí a escribir,
aunque no tuve cuaderno;
aunque no utilicé lápiz,
aprendí a escribir.
Aprendí a leer el monte,
para medirlo y hacerlo milpa.
Aprendí a escribir la tierra
con una estaca de punta,
para saber a qué distancia
depositaré cada semilla.
Aprendí a escribir la tierra,
con el dedo índice
para seguir el trayecto de la hormiga saay1 y la xuulab.2
Aprendí a leer e interpretar las nubes,
para saber qué tipo de lluvia caerá.
Aprendí a leer los días con los dedos,
y saber cuál es mejor día para sembrar la tierra.
Aprendí a escribir el firmamento,
para encontrar
a xuux eek’3 y síina’an eek’,4
así entender que se ya acerca la mitad de la noche.
Aprendí a leer a la luna,
y saber el momento preciso
para cortar maderas
y construir mi casa.
Aprendí a leer el canto de la cigarra,
y conocer que cháak5 no visitará pronto la tierra.
También a interpretar el canto de la rana
y entender que cháak muy, muy pronto llegará.
Aprendí a leer el nido de la oropéndola,
y conocer el pronóstico de los días venideros.
Aprendí a leer la tierra,
para reconocer qué animal ha transitado por ahí.
Aprendí a leer de los árboles: sus raíces, hojas, corteza y
sus frutos,
y preparar el remedio para alguno de mis padecimientos.
Aprendí a observar el movimiento del sol,
y orientarme en lo profundo del monte.
También aprendí a leer el canto de algunos pájaros…
que me dicen que no demoraré
en visitar a mis ancestros.
Aprendí a ser profesor,
Enseñé
a mis hijos,
mis nietos y bisnietos.
Les enseñé:
mi lengua,
mi forma de pensar,
cómo amar lo que me rodea
y también de cómo es la vida de un campesino en esta
tierra del mayab.
1. Hormiga arriera.
2. Hormiga arriera negra.
3. Estrella avispa.
4. Estrella en forma de escorpión.
5. Lluvia.
__________
Lizbeth Ahinoan Carrillo Can (Peto, Yucatán). Escritora y traductora del maya-español-maya (yucateco), docente y promotora del maayat’aan.